Işık ve Adalet

Barok döneminin güçlü sesi Artemisia Gentileschi. Cinsel saldırı mağduru olmaktan çıkıp, kadın figürlerini özneleştiren, tuvalde isyanı resmeden dahi.

Sanat tarihi koridorları, yüzyıllar boyunca erkek dehaların ihtişamlı portreleri ve heykelleriyle yankılanır ve kadın sanatçılar ise çoğu zaman gölgelerde kalır; kimi zaman müze duvarlarının tozlu köşelerine itilmiş birer isim, kimi zaman da tamamen unutulmuş dipnotlar olarak var olurlar. İşte tam da bu karanlığın ortasında, Barok’un yoğun ışığıyla kendi yolunu açan bir figür yükselir: Artemisia Gentileschi. Yalnızca teknik bir ustalıktan değil, aynı zamanda sanat tarihinin erkek merkezli sessizliğini yaran bir çığlık, feminist sanat tarihi içinse bir dönüm noktası olması Gentileschi'yi fazlasıyla öne çıkarır.

Gentileschi’nin hikâyesi, kadınların sanat sahnesindeki varoluş mücadelesinin en keskin örneklerinden biri olarak çıkar karşımıza. 17. yüzyıl İtalya’sında yalnızca yeteneğiyle ayakta kalmaz; kraliyet ailelerinden ve kiliseden sipariş alacak kadar da tanınır. Bu başarı, erkeklerin tekeline alınmış bir dünyada olağanüstü bir direnişin göstergesidir. Ancak ününün gölgesinde, hayatının en acı deneyimlerinden biri vardır: genç yaşta uğradığı cinsel saldırı ve ardından gelen skandal. Babası Orazio Gentileschi önceleri Artemisia'nın rahibe olması konusunda baskı yapsa da yeteneğini fark ettiğinde onu asistanı olarak eğitmeye başlamış. 17 yaşına geldiğinde çok yetenekli olduğunu ve dönem içinde Artemisia'ya denk bir ressamın bulunmadığını kabul etmiştir. Orazio kızının, aynı zamanda arkadaşı da olan ressam Agostino Tassi'den ders almasını ister. Tassi genç kadına tecavüz eder. Olayın sonrasında da evlilik vaatleriyle Artemisia'dan faydalanmaya devam eder. Uzun yıllar boyunca sanat tarihi, Gentileschi’yi yalnızca bu travmanın mağduru olarak anmayı tercih etmiş, sanatını da basitçe yaşadığı acının yansımasına indirgemiştir. Sanat Tarihi'nin de yüzyıllar boyu erkeklerin tekelinde olduğu düşünüldüğünde bu tarz bir yaklaşım pek de yabancı gelmiyor.

Oysa feminist sanat tarihi, Artemisia’ya başka bir yerden bakmamız gerektiğini hatırlatır. Onu yalnızca trajedisiyle değil, kendi vizyonunu tuvale taşıyabilen bir sanatçı olarak görmek… Kadın figürlerini edilgen birer nesne olmaktan çıkarıp özneye dönüştüren, onların gücünü ve kararlılığını fırçasıyla haykıran biri olarak okumak. (Aslında Sanat Tarihi olarak düşünüldüğünde de yapılması gereken budur. Ama "This is a man's world!" işte) Bu bağlamda okunduğunda Gentileschi'nin, sadece hayatta kalmadığını; hikâyesini dönüştürüp, gölgelerin içinden kendi ışığını yarattığını rahatlıkla söyleyebiliriz.

Gentileschi’nin sanatı, Barok’un bütün dramatik yoğunluğunu taşır ama aynı zamanda kendine özgü bir isyan barındırır. Babası Orazio’dan öğrendiği ve Caravaggio’dan ilham aldığı chiaroscuro (ışık-gölge kontrastı) ve tenebrizm tekniklerini, sahnelerini sadece görsel değil, duygusal olarak da çarpıcı kılmak için kullanır. Işık, Artemisia'nın resimlerinde karanlıktan fışkırır. Bir anı yakalar ve izleyiciyi doğrudan duygunun merkezine çeker. Bu teknik, yalnızca görsel bir etki değil, aynı zamanda dramatik bir gerilim yaratır. Bunun yanında Gentileschi’nin tuvalinde kadınlar, kaderine boyun eğen kurbanlar değildir. Onlar mücadele eden, karar alan, eyleme geçen öznelerdir. Judith, Holofernes’i Katlederken adlı eserde Judith’in kararlılığı ve bedensel gücü, yüzyıllar boyunca kadın figürlerinin resmediliş biçimine meydan okur. Judith ve hizmetçisi, Asur generali Holofernes’i öldürürken resmedilmiştir. Başka açılardan bakıldığında genel olarak çoğu sanatçı bu sahneyi bir doruk anı değil, genellikle öncesi ya da sonrasıyla betimlemeyi tercih eder. Ama Gentileschi, şiddetin tam ortasını seçer. Kanın fışkırışı, Judith’in bileklerindeki gerilim, hizmetçinin yüzündeki sertlik — hepsi bu anın ağırlığını görünmez kılmak yerine, çıplak gözle izleyiciye fırlatır. Judith bir kurban değil, eyleyen öznenin ta kendisidir. Buradaki kadın gücü, sadece ikonografik değil, duygusal olarak da sarsıcıdır. Yüzlerdeki gerilim, kasların gerginliği, ellerin titrek kararlılığı… Bir yanıyla rahatsız etmeyi amaçlar Gentileschi. Olan biene sessiz kalmanın olay anını yaşamamaktan kaynaklı olduğunu düşünür ve izleyiciye olay anını yaşatır.

Daha erken dönemde, henüz on yedi yaşındayken yaptığı Susanna and the Elders (1610) isimli resminde ise Susanna, yaşlı adamların bakışlarıyla kuşatılmıştır. Daha önceki dönemlerde aynı hikâye farklı ressamlarca, çoğunlukla erotik bir tonda işlenmiş, Susanna adeta isteksiz ama çekici bir figür olarak sunulmuştur. Ama Gentileschi’nin Susanna’sı, korku ve tiksintiyle bedenini kasarak geri çekilir. Bunun erotik bir yanı olmadığını, zorla insanlara bir şey yapmanın, o insanlara verdiği tiksintiyi bütün açıklığıyla hissettirir. Susanna’nın edilgen değil, direnen bir figür olarak çizilmesi, sanat tarihinde çok az rastlanan bir kırılma noktasıdır demeden geçmeyelim.

Gentileschi'nin figürleri, yalnızca sahnenin aksiyonunu değil, içsel dünyaların sancılarını da taşır. Susanna'nın içinde bulunduğu durumdan ve kendisini bu durumda bırakanlara duyduğu mide bulantısı ile Judith'in yaşadıklarını o anda yaşıyormuşçasına duyumsarsınız. Bu yönüyle Gentileschi, Barok’un dramatik diliyle bireysel acının, öfkenin ve adalet arzusunun resmini yapmıştır demek de yanlış olmaz.

Gentileschi’nin fırçası yalnızca boyayı değil, kendi direnişini tuvale sürer. Her resmi, kadınların sanat tarihindeki görünmezliğine bir itirazdır. Uzun süre boyunca unutulmaya çalışılan adı, bugün yeniden keşfedildikçe, onun sanatının yalnızca bir trajedinin yankısı değil, aynı zamanda kadınların güçlü bir varoluşunun simgesi olduğu daha net görülür. Gentileschi'nin hikâyesi, gölgelerden yükselmenin, kendi sesini duyurmanın ve ışığı hiç beklenmedik bir yerden doğurmanın mümkün olduğunu hatırlatır "insana".

Umut Öz