Lekesiz pelerinler kirleniyor: Çizgi romanın parıldayan kahramanlarından, karanlık ve trajik anti-kahramanların çiğ gerçekliğine uzanan ahlaki evrim.
Çizgi roman sanatı, uzunca bir süre parıldayan zırhların, lekesiz pelerinlerin ve mutlak adaletin gölgesinde büyüdü. Altın ve Gümüş Çağ’ın keskin ahlak sınırları, dünyayı siyah ile beyaz olarak ikiye ayırırken, kahramanlar kötülüğü mutlak bir doğrulukla cezalandıran kusursuz figürlerdi. Ancak toplumların kolektif bilinci yaralandıkça, savaşlar, ekonomik buhranlar ve sistemik yozlaşmalar adalete olan saf inancı zedeledikçe, bu kusursuz pelerinler de kirlenmeye başladı. Modern çizgi roman anlatısının en büyük devrimi, bu lekesiz ideallerin yıkıntılarından doğan anti-kahraman figürüdür. Anti-kahraman; geleneksel kahramanların taşıdığı cesaret, erdem, fedakarlık ve kusursuz ahlak gibi niteliklerden yoksun, hatta bazen bencil, acımasız, intikamcı ve karanlık dürtülerle hareket eden ama anlatının merkezinde yer alarak bizi kendi doğrularına ikna eden figürdür. Adalet arayışında yasal sınırları çiğnemekten çekinmeyen, iyilik yapmak için kötünün yöntemlerini kullanan, vicdanı ile amansız bir savaş veren modern bir trajedidir. Anti-kahramanın çizgi romandaki yükselişi, okurun kusursuz olanla empati kurmakta zorlanmasıyla doğrudan ilişkilidir. Her sabah dünyayı kurtaran ama kendi içindeki canavarı evcilleştiremeyen, hata yapan, canı yanan ve en önemlisi de adalet sisteminin hantallığı karşısında kendi infaz mekanizmasını kuran bu karakterler, sokağın çiğ gerçekliğini yansıtır. Geleneksel kahraman bizi olmak istediğimiz ideal insana götürürken; anti-kahraman bize tam olarak kim olduğumuzu, bastırılmış karanlık köşelerimizi gösterir. Çizgi roman panellerinde bu figürün evrimi, çizgi romanın olgunlaşma ve edebi bir derinlik kazanma sürecinin de ta kendisidir.
Çizgi roman tarihinde anti-kahraman kavramının sınırlarını çizen ve bu figürü bir kült haline getiren ilk isimlerden biri, şüphesiz Frank Miller’ın yeniden inşa ettiği Batman’dir. Özellikle The Dark Knight Returns (Kara Şövalye Dönüyor) ile Bruce Wayne, eski renkli ve naif dedektif kimliğinden tamamen sıyrılır. Miller’ın Batman’i; yaşlanmış, öfkeli, yasalara meydan okuyan, devlet otoritesini hiçe sayan ve suçu kökünden kazımak için amansız bir faşizan şiddeti meşru gören bir anti-kahramandır. Parıldayan bir kurtarıcı değil, Gotham’ın kendi pisliğinden ürettiği bir canavardır. Adaleti sağlamak için suçluların kemiklerini kırmaktan çekinmeyen bu figür, kahramanlık ile tiranlık arasındaki ince çizgide yürür. Okur, onun yöntemlerini vahşi bulsa da, çökmekte olan bir şehri ayakta tutabilecek tek şeyin bu vahşet olduğunu içselleştirmek zorunda kalır.
Adaletin tamamen kişisel bir intikam mekanizmasına dönüştüğü uç nokta ise Gerry Conway, John Romita ve Ross Andru tarafından yaratılan The Punisher (Frank Castle) karakteridir. Ailesi mafya hesaplaşmasında gözlerinin önünde katledilen eski bir deniz piyadesi olan Castle, çizgi roman dünyasının en acımasız, en tavizsiz anti-kahramanıdır. Onun düşüncesinde rehabilitasyon veya hukukun üstünlüğü gibi kavramların hiçbir karşılığı yoktur. Punisher için en iyi suçlu, ölü bir suçludur. Pelerini, maskesi veya gizli bir sığınağı yoktur; sadece göğsündeki devasa kuru kafa amblemi ve mühimmat odası vardır. Frank Castle’ı bir kötü adamdan ayıran yegâne şey, hedef listesinin sadece topluma zarar veren canavarlardan oluşmasıdır. Castle, sistemin koruyamadığı masumların ahını, yasa dışı bir ölüm makinesine dönüşerek alır. Bunu yaparken de okuru ahlaki bir çıkmazla baş başa bırakır: Kanunu çiğneyerek adaleti sağlayan biri, korumaya çalıştığı düzenden daha mı tehlikelidir?
Marvel evreninin bir diğer ikonik ve çok daha vahşi anti-kahramanı, Chris Claremont ve John Byrne’ın ellerinde şekillenen Wolverine ya da diğer adıyla Logan'dır. Pençelerini her çıkardığında içindeki hayvani dürtülerle savaşan mutant, geleneksel bir lider veya centilmen bir savaşçı değildir. Geçmişi karanlık, hafızası paramparça ve ruhu travmalarla doludur. Wolverine, "Yaptığım işte en iyisiyim ama yaptığım iş hiç de hoş değil" diyerek kendi varoluşsal trajedisini özetler. Elit kıyafetler giyen X-Men üyelerinin aksine, pis bar köşelerinde sigarasını tüttüren, kuralları umursamayan ve gerektiğinde düşmanlarını acımasızca deşen bir yabancıdır. Logan’ın anti-kahramanlığı, evcilleştirilemeyen doğasında ve modern dünyanın steril ahlak kurallarına uymayı reddedişinde gizlidir.
Çizgi romanın belki de bütün duvarlarını yıkan, ciddiyeti ve ahlaki pusulayı tamamen absürtlükle harmanlayan Deadpool (Wade Wilson) ise anti-kahraman figürünün grotesk ve satirik bir parodisidir. Kanseri yenmek için katıldığı askeri deneyler sonucu akıl sağlığını yitiren ve yüzü deforme olan Wilson, bir kahraman olmak için değil, sadece faturalarını ödemek veya kişisel zevkleri için paralı askerlik yapar. Onun dünyasında trajedi ile komedi iç içe geçmiştir. Deadpool, katlettiği insanların ortasında şakalar yaparken, okura çizgi romanın bir kurgudan ibaret olduğunu hatırlatır. Herhangi bir ideolojiye, ahlaki öğretiye veya toplumsal sorumluluğa bağlı değildir. Onu bu listede tutan şey, bencil ve kaotik yapısına rağmen, en kritik anlarda içinden sızan, öngörülemeyen insani şefkat kırıntılarıdır.
Anti-kahraman kavramını felsefi ve politik bir başkaldırı zeminine oturtan Alan Moore ve David Lloyd’un şaheseri V for Vendetta’daki V karakterini anmadan geçmemel gerekir. Faşist bir İngiltere diktatörlüğüne karşı tek başına savaş açan bu maskeli figür, bir özgürlük savaşçısı mıdır, yoksa acımasız bir terörist mi? V, amacına ulaşmak için masum insanların hayatını riske atmaktan, insanları manipüle etmekten ve binaları havaya uçurmaktan çekinmez. Guy Fawkes maskesinin arkasındaki bu yüzü olmayan beden, bir insandan ziyade bir fikrin, saf nefretin ve yıkımın somut halidir. V, çizgi romanda anti-kahramanın sadece fiziksel bir güç değil, aynı zamanda toplumsal yapıları sarsabilecek entelektüel ve yıkıcı bir ideoloji olabileceğini kanıtlar.
Nihayetinde, çizgi romanlarda anti-kahraman figürünün bu denli güçlü bir yer edinmesi, insan ruhunun aydınlatılamayan karanlık odalarına ışık tutmasından kaynaklanıyor diye düşünmeden edemiyor insan. Superman’in göksel, kusursuz ve erişilmez iyiliği karşısında, anti-kahramanlar toprağa, çamura ve kana bulanmış halleriyle bize çok daha tanıdık gelirler. Onlar, adaletin her zaman tecelli etmediği, kötülerin bazen kazandığı ve sistemin her an çökebileceği gerçeğiyle yüzleşmiş figürlerdir.
Anti-kahraman kavramı, çizgi roman sayfalarını birer çocuk eğlencesi olmaktan çıkarıp, modern edebiyatın sancılı, felsefi ve psikolojik derinliğine taşıyan en önemli kaldıraçlardan biridir. Çizgi roman yazarları, bu karakterlerin pürüzlü hatlarında, kırık kalplerinde ve namlularından çıkan dumanlarda insanlığın en dürüst portresini çizerler. Paneller değiştikçe, sayfalar çevrildikçe ve karanlık gölgeler sokakları doldurdukça anlaşılır ki; dünyayı kurtarmak bazen lekesiz bir kahramanlığı değil, karanlığın içine bizzat batmayı gerektirir. Anti-kahraman, çizgi romanın bize tuttuğu en kirli ama en gerçek aynadır sanırım.
Doğan Kargı
YORUMLAR