Ritim, insanlığın en eski dili. Şamandan tekno kulübe uzanan dansın, beynimizde ve ruhumuzda yarattığı büyüleyici trans halini keşfedin.
İnsanoğlu, henüz kelimeleri bir araya getirip düzenli cümleler kurmayı, tapınaklar inşa etmeyi ya da mülkiyet kavramıyla tanışmayı akıl etmeden çok önce ritimle, dolayısıyla dansla tanışmıştı. Mağara duvarlarına çizilen ilk figürlerden kadim kabilelerin ateş başındaki ritüellerine kadar uzanan bu bedensel hareket zinciri, sadece estetik bir arayış ya da eğlence aracı değildir. Dans, insan bedeninin evrenin temel mekanizması olan ritimle kurduğu doğrudan, en ilkel ve derin diyalogdur. Kalp atışından nefes alışverişine, mevsimlerin döngüsünden gezegenlerin hareketine kadar her şey bir ritmin üzerinde yükselir. İnsan, bu ritme kendi bedenini uydurduğu andan itibaren uyanık bilincin sınırlarını zorlamaya, zihnin katı duvarlarını esnetmeye başlar. Dansın nihai evresi olan trans hali, bireyin kendi egosundan, toplumsal maskelerinden ve rasyonel düşüncenin prangalarından sıyrılarak evrensel bir akışta eridiği, psikolojinin ve antropolojinin en büyüleyici sahalarından biridir. Bedeni ritmin emrine vermek, modern dünyanın dayattığı zihinsel yorgunluklara ve yabancılaşmaya karşı insanın kendi doğasına yaptığı radikal geri dönüştürme hamlesidir. Dans pistinde, şamanik bir ayinde ya da bir tiyatro sahnesinde ritme teslim olan beden, bir süre sonra hareket ettiren bir özne olmaktan çıkar; bizzat hareketin kendisi haline gelir.
Antropolojik araştırmalar, dünyanın en uzak köşelerindeki kabilelerden modern metropollerin yeraltı kulüplerine kadar çok geniş bir yelpazede, trans halini tetikleyen en temel enstrümanın düzenli, tekrara dayalı ve monoton ritimler olduğunu gösterir. Sibirya şamanının saatlerce vurduğu davulun ritmi ile Berlin'deki bir kulüpte sabaha kadar çalan tekno müziğin bas vuruşları, insan beyni üzerinde temelde aynı nörolojik mekanizmayı harekete geçirir. İnsan beyni, dışarıdan gelen ritmik uyarıcılara uyum sağlama eğilimindedir. Ritmik sürüklenme olarak adlandırılan bu psikolojik fenomen, beynin elektriksel dalgalarının dışarıdaki ritmin frekansıyla senkronize olması durumudur. Dakikada 120-140 vuruş (BPM) arasında değişen monoton ve tekrarlı ritimler, beyni uyanık hayatın günlük işleriyle ilgilenen Beta dalgalarından, derin gevşeme, yaratıcılık ve trans durumunu simgeleyen Alpha ve Theta dalgalarına taşır. Bu süreçte dil ve mantık merkezi yavaş yavaş sessizleşir. Kelimeler biter, ritmin hipnotik gücü başlar. Dans eden kişi, her vuruşta dış dünyadan biraz daha koparak kendi içine, bilinçaltının belirsiz derinlikteki denizine doğru derin bir dalış gerçekleştirir.
Trans halindeki bir dans deneyimi, psikolojik açıdan muazzam bir katarsis, yani ruhsal arınma sürecidir. Günlük hayatta insan zihni; geçmişin pişmanlıkları, geleceğin kaygıları, toplumsal roller ve sürekli işleyen bir oto-sansür mekanizmasıyla kuşatılmıştır. Beden, bu zihinsel yüklerin ve stresin kas katı kestiği bir hapishanedir adeta. Ritimle birlikte başlayan kesintisiz hareket, bedendeki bu kinetik enerjiyi serbest bırakır. Dansın süresi uzadıkça ve hareketler otomatikleşmeye başladıkça, beyindeki prefrontal korteks, yani mantıksal analiz ve kimlik algısından sorumlu olan bölge aktivitesini azaltır. Geçici hipofrontalite denilen bu durum, egonun, yani benlik algısının geçici olarak çökmesine yol açar. Dans eden kişi artık kim olduğunu, ne işle uğraştığını, toplumdaki statüsünü ya da kusurlarını düşünmeyi bırakır. Sadece, şimdi ve burada var olan, ritimle yıkanan saf bir bilince dönüşür. Kasların yorulmasıyla birlikte endorfin ve dopamin hormonları salgılanır, acı eşiği yükselir ve beden hafifler. Bu bedensel boşalma, ruhun en derin köşelerinde birikmiş travmaları, bastırılmış öfkeleri ve dile dökülemeyen acıları dışarı fırlatmanın en şifalı yollarından biridir.
Dans ve trans ilişkisinin Doğu mistisizmindeki ve Anadolu topraklarındaki en estetik, en felsefi karşılığı şüphesiz Mevlevi sema törenleridir. Sufizmde dönmek, sadece fiziksel bir hareket değil, evrenin ebedi dönüşüne, atomlardan galaksilere kadar her şeyin zikir halindeki dönüşümüne eşlik etme eylemidir. Semazen, hırkasını çıkarıp meydana adım attığında nefsini, dünyevi bağlarını geride bırakır. Sağ elini göğe, sol elini yere açarak haktan aldığını halka saçma felsefesini bedenleştirir. Tek bir mihver etrafında, sol ayak sabit kalacak şekilde gerçekleştirilen bu kesintisiz dönüş, bir süre sonra zaman ve mekân algısını tamamen ortadan kaldırır. Gözler yarı kapalı, baş hafifçe eğik, kulaklarda ney ve kudümün mistik melodisi... Semazen, dönüşün yarattığı merkezkaç kuvvetiyle birlikte fiziksel dünyanın sınırlarından sıyrılarak ilahi bir trans haline, fenâfillah denilen benliğin yok oluş makamına ulaşır. Bu dans, insan ruhunun dikey bir yükselişle mutlak hakikate, saf sevgiye ve birliğe ulaşma çabasının koreografik şiiridir. Mistisizm ile psikoloji, bu dönüşün yarattığı derin içsel huzurda birleşir.
Trans hali, sadece kadim ritüellerin ya da mistik ayinlerin tekelinde değildir; modern dansın ve çağdaş performans sanatının da en kurucu unsurlarından biridir. Pina Bausch, Mary Wigman ya da Isadora Duncan gibi modern dansın öncüleri, klasik balenin katı, geometrik ve kuralcı yapısına karşı bedenin içsel dürtülerine, doğaçlamaya ve saf duygu aktarımına yöneldiler. Özellikle çağdaş dansta kullanılan özgün hareket ve doğaçlama teknikleri, dansçıyı koreografinin boyunduruğundan kurtararak bilinçaltının rehberliğine teslim eder. Dansçı, gözlerini kapatıp içinden gelen bir sese, bir duyguya ya da bir imgeye odaklanarak bedeninin kendiliğinden hareket etmesine izin verir. Bu süreçte akıl araya girip bu hareket estetik duruyor mu? diye sormaz. Beden, adeta bir medyum gibi iç dünyadaki kâbusları, arzuları ya da sevinçleri dışarıya yansıtır. Sahne, bir performans alanı olmaktan çıkıp bilinçaltının tüm çıplaklığıyla sergilendiği psikolojik bir laboratuvara dönüşür. Seyirci, önceden ezberlenmiş adımları değil, o an sahne üzerinde doğan, ritmin ve transın yarattığı saf, bir yanıyla kırılgan ve dürüst insanlık halini izler.
YORUMLAR