Surrealistic Pillow - Jefferson Airplane

1967'nin kültürel fırtınası Surrealistic Pillow; Psychedelic Rock'ın doğuşunu ve bir jenerasyonun zihnini nasıl değiştirdiğini mercek altına alıyor.

Müzik tarihi, toplumsal kırılmaların, politik altüst oluşların ve kültürel devrimlerin ses dalgalarına dönüştüğü kırılma noktalarıyla doludur. Yirminci yüzyılın ikinci yarısı, özellikle de altmışlı yılların ortaları, gençlik hareketlerinin, savaş karşıtlığının ve bilinç genişletme arayışlarının tüm dünyayı sarstığı bir döneme sahne oldu. Bu kültürel kasırganın merkez üssü ise şüphe yok ki San Francisco’nun Haight-Ashbury bölgesiydi. Sokakların özgürlük, barış ve asit fısıltılarıyla çalkalandığı bu tarihsel dekorda, 1967 yılının Şubat ayında müzik marketlerin vitrinlerine bırakılan bir albüm, sadece bir grubun kaderini değil, tüm bir jenerasyonun estetik ve zihinsel algısını kökten değiştirecekti: . San Francisco sahnesinin bayrak taşıyıcısı ’in imzasını taşıyan bu anıtsal yapıt, türünün ilk olgun, ilk rafine ve ticari olarak en başarılı manifestosu olarak müzik tarihinin altın sayfalarındaki yerini aldı.

Albüm, adından da anlaşılacağı üzere gerçeküstü bir yastık gibiydi; yumuşak, sarmalayan, folk kökenli melodilerle örülü ama aynı zamanda insanı rüyalar ile kâbuslar arasındaki sınır boylarında gezdiren keskin bir elektrik tınısına sahipti. ’in gruba dahil oluşuyla birlikte mucizevi bir kimyasal reaksiyona uğrayan Jefferson Airplane, bu albümle sadece dönemin ruhunu yakalamakla kalmadı, bizzat o ruhu inşa eden temel mimarlardan biri haline geldi.

Surrealistic Pillow albümünün müzikal ve sosyolojik önemini kavrayabilmek için, takvimleri 1967 yılına, yani meşhur döneminin hemen öncesine sarmak gerekir. Vietnam Savaşı’nın yarattığı derin travma, muhafazakar Amerikan rüyasının çatırdaması ve hippi kültürünün kitleselleşmesi, gençliği yepyeni bir arayışa itmişti. Bu arayışın müziğe yansıması ise Folk Rock’ın sakin, akustik sularından elektrikli, distorsiyonlu ve zihin açıcı ritimlerin egemen olduğu Psychedelic Rock sularına geçiş şeklinde oldu.

Jefferson Airplane, ilk albümleri Jefferson Airplane Takes Off ile daha çok geleneksel folk rock çizgisinde seyrederken, Signe Toly Anderson’ın gruptan ayrılması ve yerine The Great Society grubundan Grace Slick’in gelmesiyle vizyoner bir sıçrama yaşadı. Slick, sadece büyüleyici, operatik ve buyurgan bir vokale sahip değildi; aynı zamanda beraberinde grubu zirveye taşıyacak iki efsanevi şarkıyı da beraberinde getirmişti. Albümün prodüktör koltuğunda oturan Rick Jarrard ve resmi olarak adı geçmese de müzikal danışmanlık yapan Grateful Dead dehası Jerry Garcia’nın dokunuşlarıyla, San Francisco soundu denilen o yoğun, bas ağırlıklı, doğaçlamaya açık ve hipnotik sound laboratuvardan çıkıp tüm dünyaya yayıldı.

Albümün en büyüleyici yanı, kendi içinde barındırdığı muazzam tezatlıktır. Surrealistic Pillow, tek bir janrın katı kurallarına hapsolmayı reddeder. Bir yanda Marty Balin’in naif, romantik ve melankolik Folk duyarlılığı, diğer yanda ise Jorma Kaukonen’in blues kökenli ama feedbacklerle yıkanmış yırtıcı gitar tonları ile Jack Casady’nin bir bas gitardan çok daha fazlasını sunan, melodik ve adeta bir duvar gibi yükselen bas yürüyüşleri vardır. Albümün ilk bölümündeki She Has Funny Cars veya Today gibi şarkılar, insan ruhunun kırılgan, asil aşk ve özlem duygularını fısıldar. Özellikle Today, yavaş ritmi, Floydian tınıların habercisi olan gitar dokunuşları ve Balin ile Slick’in iç içe geçen vokalleriyle zamansız bir başyapıttır. Ancak bu dinginlik, albümün derinliklerine doğru ilerledikçe yerini daha deneysel, daha ritmik ve hipnotik bir atmosfere bırakır. 3/5 of a Mile in 10 Seconds ve Plastic Fantastic Lover, dönemin teknolojik dünyasına, tüketim çılgınlığına ve modern hayata karşı girişilen elektrikli birer protestodur. Bu şarkılarda davulcu Spencer Dryden’ın caz kökenli değişken ritimleri, grubu sadece düz bir rock grubu olmaktan çıkarıp, her an yön değiştirebilecek dinamik bir organizmaya dönüştürür.

Albümü Psychedelic Rock tarihinin kutsal kasesi haline getiren iki şarkı, kuşkusuz Grace Slick’in imzasını taşıyan ve arka arkaya müzik listelerini altüst eden ve ’tir. Bu iki parça, altmışlı yılların karşı kültür hareketinin resmi marşları haline gelmiştir. Somebody to Love, geleneksel aşk şarkılarının o boyun eğen, pasif tavrını tamamen yıkar. Slick’in vokalindeki tehditkar, hesap soran ve gürleyen ton, dinleyiciyi adeta sarsarak uyandırır. Her şeyin yalanlandığı, tüm doğruların çöktüğü bir dünyada Gerçekler yalan olduğunda ve içindeki tüm neşe öldüğünde, birini sevmeyecek misin? sorusu, dönemin gençliğinin içine düştüğü derin boşluğun dürüst bir haykırışıdır. White Rabbit ise müzik tarihinin kusursuz ve deha eseri işitsel tasarımlarından biridir. Lewis Carroll’ın Alice Harikalar Diyarında hikâyesini, Maurice Ravel’in Bolero’sunun hipnotik, giderek tırmanan marş ritmiyle birleştiren şarkı, açık bir bilinç genişletme ve ebeveyn otoritesini sorgulama manifestosudur. Şarkı boyunca bas ve davulun tekdüze ama gerilimi adım adım tırmandıran ritmine, Kaukonen’in doğu ezgilerini andıran Psychedelic gitar sızıntıları eşlik eder. Slick’in vokali en tepede Aklını besle! (Feed your head) çığlığıyla son bulduğunda, şarkı sadece iki buçuk dakika içinde dinleyiciyi zihinsel bir eşikten geçirmiş olur. Bu parça, dönemin uyuşturucu kültürünün, edebiyatla ve müzikal dehayla birleştiğinde nasıl yüksek bir sanat formuna dönüşebileceğinin en saf kanıtıdır.

Surrealistic Pillow, yayımlandığı dönemde yle birlikte 1967 yazının rengini belirleyen en önemli yapıt oldu. Bu albüm olmasaydı, daha sonra gelecek olan albümleri Crown of Creation veya Woodstock’taki sabahın ilk ışıklarında verdikleri devrimci konser mümkün olamazdı. Hepsinden öte, bu albüm kadar uzanan uçsuz bucaksız bir müzikal soy ağacının kök hücrelerini oluşturdu. Jorma Kaukonen’in albümün ortasında tek başına çaldığı enstrümantal Embryonic Journey parçası, albümün felsefesini özetler gibidir: Saf, duru bir akustik yolculuk, elektrikli bir fırtınanın ortasında alınan derin bir nefestir. Jefferson Airplane, bu albümle insan ruhunun hem aydınlık hem de karanlık dehlizlerine aynı anda girmeyi başarmıştır.

Albümü bugün, çıkışından neredeyse altmış yıl sonra bile hâlâ taze, hâlâ sarsıcı kılan şey, onun sadece nostaljik bir dönem belgesi olmamasıdır. Albümün barındırdığı saf yaratıcılık, ticari kaygılardan uzak sanatsal cesaret ve müzisyenlerin birbirleriyle kurduğu kusursuz telepatik bağ, zamanın yıpratıcı etkisine karşı çekilmiş en güçlü settir. Grace Slick’in sesi duvarlarda yankılanmaya başladığında, 1967 yazının o sıcak, dumanlı hâlâ ümit var havası yeniden solunur. Surrealistic Pillow, insanlığın daha güzel, daha adil ve daha yaratıcı bir dünya kurma hayalinin müzikle mühürlenmiş hali gibidir. Şehirler değişse, jenerasyonlar geçse ve renkli rüyalar yerini modern dünyanın gri gerçeklerine bıraksa bile, bu albümün sunduğu gerçeküstü yastık, zihnini özgürleştirmek ve müziğin saf şifasına sığınmak isteyen her yalnız ruh için bir sığınak olmaya devam edecektir. Sesler sustuğunda ve son şarkı bittiğinde, kulaklarda kalan tatlı uğultu, altmışlı yılların ebedi ve şairane gençlik çığlığından başka bir şey değildir.

Mehmet Keskin