Deneme, Sanat ve Felsefe

Deneme: Düşünmenin en özgür alanı. Felsefenin soyut kavramlarını yaşamla sınar, sanatın estetiğiyle duygusal derinlik kazanır, kendi sesiyle konuşur.

Yıllar boyu kütüphane ve kitabevlerinde gördüğüm kitapların bazılarının üzerinde yazan "Deneme" yazısına bir türlü anlama verememiştim. Denenen neydi ki? Yazmak mı? Belirgin bir konu üzerine yazmayı denemek mi? Daha başında pek bir manasız geldiği için uzun süre ilgi dışında kaldı doğal olarak. Ama sonra anladım ki edebiyatın, yazının, metin oluşturmanın en tehlikeli, en özgür ve en yaratıcı alanlarından biri aslında!

Deneme, ne kesin bir sav ne de tam teşekküllü bir sistem olmayı vaat ediyor; çoğunlukla düşünmenin günlük hâli denilebilir deneme için. Kendi sesiyle konuşan, bilinç akışına izin veren, sorularla yaşayan ve var olan bir yazın türü. Bu nedenle deneme, sanatın ve felsefenin doğal bir aracı, hatta onların iç mekânı: felsefe kavramların ham halini sınarken, sanat hislerin biçimleştirildiği yer olmanın ötesinde düşüncenin dilini zenginleştirir. Deneme türü de, iki disiplinin birbirine dokunduğu, birbirini açtığı bir arayüz sunar.

Tarihsel olarak bakıldığında deneme, Montaigne ile birlikte yazının ben ile yüzleştiği alanı genişletir (belki de var eder): deneme yazarının iç dünyası, gündelik gözlemleri ve kültürel kaygıları, felsefi temalara doğal bir geçit oluşturur. Montaigne’in kendi düşüncesine olan güveni, felsefeyi soyut bir kurum olmaktan çıkarıp yaşamın bir parçası haline getirir. Montaigne, Essais (Denemeler) adını verdiği yazılarında düşüncelerini kesinlik iddiası taşımadan, bir tür iç konuşma gibi kaleme almıştır. Denemek fiilinden türemiş olan bu isim türün doğasını da tam olarak açıklar. Türk edebiyatında da deneme —öznel, açık uçlu, belirsizliğe tahammülü olan, felsefi tartışmaların, estetik gözlemlerin, edebi serüvenlerin sahnesi olmuştur. Bu yüzden denemede felsefe, kavramların gösterilişinden çok yaşamla ilişkisinin gösterilişidir denilebilir; sanat ise bu ilişkinin duyu yoluyla anlatımıdır.

Peki işlevleri nelerdir? İlk olarak, deneme felsefeye esneklik sağlar. Akademik felsefe sistematik açıklamalar peşindeyken, deneme aynı soruya pek çok bakış açısından yaklaşır: şüpheyle, ironiyle, duyguyla, küçük tempolu anekdotlarla. Denemeci felsefeyi güncelleştirir; kavramları sokakla, günlük alışkanlıklarla, bireysel deneyimlerle sınar. Böylece felsefi kavramlar, soyut dolaplarda beklemek yerine metnin içinde hareketli imgeler haline gelir. Bir denemede özgürlükten değil, sabah uyanıp balkona çıkmanın verdiği kısacık özgürlük anından söz ederek felsefe, yaşama dokunur.

Sanatın denemedeki rolü ise iki ayrı ama iç içe yolda ilerler: dilsel ve duygusal. Deneme dili, şiire yakın anlar barındırabilir; imgeler, ritimler, metaforlar düşüncenin çıplak yüzünü örter ve ona estetik bir form kazandırır. Bu estetik, düşüncenin algılanışını değiştirir, çünkü aynı fikir farklı bir metaforla söylendiğinde zihinde farklı bir yer kaplar. Ayrıca sanat, denemeye deneysel bir cesaret kazandırır: biçimsel kırılmalar, parça parça anlatımlar, görsel betimlemeler denemenin sınırlarını genişletir. Deneme, sanatla birlikte hem anlamsal hem de duygusal bir sahne kurar; okuyucu burada sadece ikna olmaz, aynı zamanda hisseder.

Bir başka önemli nokta da şudur; deneme, hem felsefe hem de sanat için rahatsız edici bir ayna görevi görür. Felsefe, kendi sistematiğinin sınırlarını deneyimlemek için denemeye gelir: etik bir soru, denemeci anlatıda yaşamın küçük hikâyeleriyle yıkanır ve böylece teorik iddiaların pratikte ne demek olduğu teste tabi tutulur. Sanat ise estetik iddialarını deneme içerisinde sınar; bir tabloyu betimleyen deneme, tablonun ne anlattığını yeniden sorar, hatta tablonun anlamsız kaldığı anları görünür kılar. Bu ayna, disiplinleri birbirine karşı savunmasız bırakır ve belki de en verimli hali de budur.

Deneme türü içinde sanat ve felsefenin birbirine karışması, okuyucunun konumunu da değiştirir. Okuyucu artık sadece bir alıcı değildir; deneme onu bir ortak üreticiye dönüştürür. Denemenin açık uçlu yapısı, felsefi soruların ve estetik imgelerin okuyucunun zihninde tamamlanmasını bekler. Bu bekleyiş, pasif tüketimi kırar; okuma eylemi, düşüncenin ve duygunun ortak bir performansına dönüşür. Sanat ve felsefe burada, denemenin davetiyle okurun zihninde yeni bağlamlar oluşturur.

Modern ve güncel bağlamda deneme, dijital çağın hızına karşı içe dönük bir direnç de sunar. Kısa düşünceler, anlık gözlemler, görsel-işitsel uyaranların bolluğu içinde deneme hâlâ derinleşmeyi vaat eder. Bu derinlik çoğunlukla felsefi soruların günlük yaşam deneyimleriyle harmanlanması aracılığıyla gelir; sanat ise bu harmanın tat ve estetik profilini belirler. Deneme, böylece çağın bilgi kargaşası içerisinde bir anlama durağı işlevi görür: hem düşünmeyi hem de hissetmeyi talep eden bir ara.

Bütün bunların yanında deneme, sanat ve felsefe için bir uyum değil, bir gerilim alanıdır; ikisinin de sınırlarını test ettiği, pratiğe döküldüğünde ortaya çıkabilecek sonuçları görmeye çabaladığı, birbirini zorladığı ve birbirinden beslendiği bir alana dönüşür. Felsefe denemede insana, yaşam deneyimine, dilin sınırlarına dokunurken, sanat bu dokunuşu biçimlendirir, duyguyla kaplar. Deneme türü, böylece hem düşüncenin özgürlüğünü hem de dilin estetiğini bir arada taşıyan bir mikrokozmos olur: ne tam bir felsefi sistem, ne de salt bir estetik manifesto; fakat insanın dünyayı sorgulayışı ile dünyayı hissetme biçiminin aynı metinde yan yana durmasının en insani hali. Yani işin sonunda anladığımız o ki "Deneme" adını verdikleri yazın türü aslında olmazsa olmaz bir alan. Günümüzün insta-beyinli insan profili için fazlasıyla ağır ve bir o kadar da tehlikeli bir alan hem de. Neyse ki okumak yerine kaydırmayı tercih ediyorlar. :)

Umut Öz