Land Art: Stüdyodan kaçan sanat. doğayı hem malzeme hem mekân yaparak, insan-çevre ilişkisini sorgular.
Bir sanat eseri, doğanın tam ortasında var olabilir veya kaybolabilir mi? Ya da daha güzeli: bir sanat eseri, doğanın kendisi olabilir mi? Land Art, bu soruların çevresinde dönüp duran, insanın doğayla ilişkisinde hem naif hem de meydan okuyucu bir sayfa.
1960’ların sonu… Betonlaşan şehirlerin arasında bir sıkışmışlık, galerilerin steril duvarlarında yankılanan bir tedirginlik vardı. Sanat, sanki kendine nefes alacak bir yer arıyordu. O yer, sonunda çöl oldu, toprak oldu, taş, rüzgâr, su oldu. Robert Smithson’ın Spiral Jetty’si, Utah Gölü’nün tuzlu sularında döne döne uzanırken, bir yandan insanın doğaya dokunuşunun ne kadar geçici olduğunu fısıldıyordu. Çünkü o spiral, suyun yükselip alçalmasıyla görünür ya da görünmez oluyordu. Yani, sanat doğayla değil, doğanın ritmiyle var oluyordu. Stüdyoların beyaz duvarlarından ve sanat piyasasının kapalı devrelerinden kaçarak dünyanın kendisini hem malzeme hem de mekân olarak benimseyen, 20. yüzyılın en radikal sanatsal hareketlerinden biri olarak karşımıza çıktı Land Art. 1960’ların sonlarında ABD'de filizlenen bu hareket, sanatın doğasını, kalıcılığını ve insan ile çevre arasındaki ilişkiyi yeniden tanımladı. Didaktik olmaktan uzak, varoluşsal bir deneyim sunuyor bize; izleyiciyi doğanın enginliği karşısında kendi ölçeğini sorgulamaya davet ediyor.
Bu anlamda tam olarak sahiplenilmemesi gereken bir şeydir. Ne bir duvarı, ne bir çerçevesi, ne de müzeye girecek kadar taşınabilirliği vardır. Bir galeriye sıkıştırıldığında neredeyse nefessiz kalır. Çünkü Land Art’ın nefesi, rüzgârın kendisidir. Daha önce de Ephemeral Art (Geçici Sanat) ile konuk ettiğimiz Andy Goldsworthy’nin karla, yaprakla, suyla yaptığı kısa ömürlü müdahalelerde olduğu gibi… Oradadırlar ama biraz güneş, biraz yağmur onları yok eder. Geriye sadece bir iz, bir fotoğraf kalır ve aslında o fotoğraf da tam olarak eserin kendisi değildir.
Bu sanat biçiminde, insan elinin kibriyle doğanın kudreti arasındaki dengeyi hissedersin. Christo ve Jeanne-Claude’un yüzlerce metreye yayılan kumaş yerleştirmelerinde ya da Walter De Maria’nın Lightning Field’ında gökyüzüyle yer arasındaki o ince, neredeyse mistik bağı görürsün. Doğaya zarar vermeden onunla birlikte üretmeye çalışan bir duyarlılık vardır bu işlerde. Yine de her zaman biraz trajik bir ton taşır: insanın doğaya dahil olma arzusu, ama asla tam olarak ait olamaması.
Land Art, aynı zamanda bir tür zamana yazılmış mektuptur. Kimi iş yıllar içinde yok olur, kimi doğayla birlikte evrilir. Sanatın kalıcılığına dair klasik algıyı paramparça eder. Çünkü burada amaç sonsuzluk değil, şimdidir. O an, o ışık, o rüzgâr… Ve belki de o anın tanığı olan tek kişi. Bu türdeki en etkileyici şey, izleyicinin de bir tür yolcuya dönüşmesidir. Bir müzede gezmezsin; yürürsün, tırmanırsın, bazen kaybolursun. Eseri değil, çevreyi, sessizliği, taşın gölgesini fark edersin. Sanatın sınırları bir çizgiyle değil, ufukla belirlenir.
Kavramsal sanatın bu türünde eserler genellikle anıtsaldır. Robert Smithson’ın Utah’daki Büyük Tuz Gölü'ne inşa ettiği ünlü Spiral Jetty (Spiral İskele) buna çarpıcı bir örnektir. Bu devasa spiral form, insan eliyle yapılmış olsa da, doğanın muazzam ölçeği ve döngüsel kuvvetleri (suyun yükselip alçalması) karşısında insanın kontrolünü sorgular. İzleyici, eseri tam olarak algılamak için yürümek, tırmanmak zorunda kalır veya ancak havadan bakarak tümünü görebilir. Bu fiziksel zorunluluk, izleyicinin kendi bedenini ve algı sınırlarını deneyimlemesini sağlar. Aynı zamanda bu gibi eserler kalıcı olmayı reddeder. Onlar, rüzgâr, erozyon, su ve zamanın geçişi tarafından değiştirilmek ve nihayetinde doğaya geri dönmek üzere tasarlanmıştır. Bu, Batı sanatının sonsuzluk ve kalıcılık arayışına karşı koyar. Eser, yaratıldığı anın ötesinde, sürekli değişimin ve çürümenin bir kaydıdır. Sanatçı, eserin başlangıcını yaratır, ancak sonunu doğaya bırakır.
Bu noktada özellikle belirtmek gerekir ki Land Art, modern insanın doğayla yeniden tanışma biçimidir. Doğaya hükmetmeden, onu dinleyerek, onunla konuşarak… Ama bu konuşma, kelimelerle değil, rüzgârın uğultusu, toprağın dokusu, suyun yankısıyla yapılır. Bir de asıl mesele şu belki, Land Art hiçbir zaman sadece görmekle (izlemekle) ilgili değildir. Orada, o toprakta, o ışığın altında olma hissiyle ilgilidir. Sanat, bir an için dünyanın parçası olma duygusuna dönüşür. Tüm o soyut teorilerden, müze duvarlarından, sanat piyasasının gürültüsünden uzak, sessiz ama sarsıcı bir karşılaşma…
Nihayetinde, doğayı pasif bir arka plan olmaktan çıkarıp, aktif bir sanat yapımcısı olarak sahneye koyan Land Art, doğa ile insan arasındaki ilişkinin karmaşıklığını, kırılganlığını ve karşılıklı etkileşimini sorgulayan, sessiz ama devasa bir felsefi sohbettir. Ve bu sohbetin sonunda da akla hep aynı soru gelir: Bir sanat eseri, bir gün tamamen kaybolduğunda, gerçekten yok olur mu?
YORUMLAR