Antik Yunan'dan modern sahneye: Tragedya. Kahramanın ölümcül hatası ve düşüşü üzerinden, izleyicide korku ve merhametle arınma yaratan edebi form.
Tiyatro sahnesinin karanlık köşelerinde, insan ruhunun en derin çelişkilerini, en kaçınılmaz düşüşlerini ve en yüce acılarını yankılayan bir edebi form yatıyor: Tragedya. Sadece bir oyun türü değil, aynı zamanda insanın kaderi, ahlaki seçimleri ve evrenin acımasız düzeni üzerine binlerce yıllık bir birikim. Antik Yunan’da, Dionysos şenliklerinin kutsal topraklarında doğan tragedya, günümüze dek süren evrensel bir acının dilini yaratmıştır.
Tragedya, özünde, soylu bir konumdaki kahramanın (genellikle bir kral, prens ya da seçkin bir figür) hamartia adı verilen ölümcül bir hata, yargı yanılgısı ya da kaçınılmaz bir kusur yüzünden yaşadığı büyük bir düşüşün öyküsüdür. Bu düşüş, sadece kahramanın değil, bazen tüm bir hanedanlığın ya da şehrin yıkımına yol açar. Aristoteles'in meşhur tanımına göre, tragedyanın nihai amacı katharsis'tir; yani izleyicide uyandırdığı merhamet (pathos) ve korku (phobos) duyguları aracılığıyla ruhu arındırmaktır. İzleyici, kahramanın kaçınılmaz sonuna tanık olurken, aynı yazgının kendi başına da gelebileceği korkusuyla yüzleşir ve bu duygusal boşalma ile arınır.
Tarihsel süreçte Tragedya, MÖ 5. yüzyılda Atina'nın kültürel ve siyasi hayatının zirvesinde çiçek açmıştır diyebiliriz. Bu dönemin en önde gelen eserleri, insanlık durumunun temel çelişkilerini sonsuza dek sabitlemiştir. Tragedyanın ilk büyük ustası olan Aiskhylos (MÖ 525–456), koroyu azaltarak sahneye ikinci bir oyuncu eklemiştir. Bu yenilik, dramatik çatışmanın ve diyalogun gerçek anlamda başlamasını sağlamıştır. Orestia üçlemesi, bir lanetin kuşaklar boyu sürmesi ve intikam döngüsünden adalete geçişi simgeler. Ardından gelen ve çoğu insan tarafından da bilinen Sophokles (MÖ 496–406) ise kahraman ve tanrısal düzen arasındaki çatışmaya odaklanmıştır. Üçüncü oyuncuyu ekleyerek dramayı daha da derinleştirmiştir. Kral Oidipus ve Antigone gibi eserleri, insanın kendi yazgısından kaçma çabasının onu tam da o yazgıya sürüklemesinin trajik ironisini işler. Antigone'de ayrıca bireysel vicdanın ve ahlaki yasanın, devletin zorba yasalarıyla çatışması anlatılır. İnsan psikolojisine ayna tutan bir başka usta Euripides (MÖ 480–406) de geleneksel tanrısal güce meydan okuyan ve karakterlerinin iç dünyasına odaklanan ilk tragedya yazarıdır. Medea gibi oyunlarında, kahramanlar mantık ve tutku arasında parçalanır; trajik son, tanrıların değil, insanın kontrol edilemez duygularının bir sonucudur.
Antik Yunan tragedyaları, belirli özelliklere sahiptir ve bu özellikler formun zorunluluklarından dolayı vardır. Mesela koro. Koro, Antik Yunan Tragedyalarında hem topluluğun sesini temsil eder hem de olaylara yorum getirerek izleyici ile sahne arasında bir köprü kurar. Aynı zamanda oyunun ruh halini ve felsefi arka planını belirler. Olaylar genellikle bir gün içinde ve tek bir mekânda (genellikle bir sarayın önünde) geçer. Bu sıkış tepiş durum, gerilimi artırır ve kaderin kaçınılmazlığını vurgular. Hemen her tragedya da olmazsa olmaz bir özellik de kahramanın kusuru yani hamartia'dır. Kahramanın yaptığı bir veya birden fazla hata, genellikle kibir (hubris) ya da yanlış bir yargılama biçiminde kendini gösterir.
Biz Antik Yunan'dan yani başlangıcından bahsediyoruz ama tragedya, Yunan sahnesinden sonra da farklı formlarda yaşamaya devam etmiştir. Shakespeare'in Hamlet ve Macbeth gibi eserleri, kahramanın iç çatışması ve ahlaki düşüşüyle trajik geleneğin Rönesans'taki en güçlü temsilcileridir. Modern çağda ise trajedi, kahramanın soyluluğunu kaybetmiş, sıradan insanın çaresizliğine odaklanmıştır. Arthur Miller'ın Satıcının Ölümü eserindeki Willy Loman gibi figürler, artık tanrıların değil, toplumsal sistemin ve Amerikan rüyasının yarattığı beklentilerin kurbanı olurlar.
Tragedya, her dönemde, insanın kader, adalet ve kendi sınırları karşısındaki duruşunu sorgulamıştır. Merhamet ve korku aracılığıyla bize, en güçlü olanın bile ne kadar kırılgan olduğunu fısıldayan, binlerce yıllık bir insani çığlıktır.
YORUMLAR