Tiyatroda boş bir sandalye neden binlerce kelimeden daha çok şey anlatır? Yokluğun dramaturjisini ve nesnelerin sahnedeki gizemli gücünü inceleyin.
Tiyatro sahnesi, varlığın ve şimdiki zamanın mutlak egemenliği üzerine kurulmuş canlı bir organizmadır. Oyuncu sahneye adım attığı an, bedeninin ağırlığıyla, sesinin tınısıyla ve nefesiyle mekânı doldurur. Ancak tiyatro tarihinin en büyüleyici gizemlerinden biri, sahneye yerleştirilen fiziksel bir nesnenin, üzerinde kimse oturmadığı halde, kanlı canlı bir oyuncudan çok daha güçlü bir dramatik gerilim üretebilmesidir. Boş bir sandalye, sadece mobilya endüstrisinin sıradan bir ürünü değildir; sahne ışıklarının altına bırakıldığı an, bünyesinde muazzam bir yokluğu, terk edilmişliği, beklentiyi ya da ölümü barındıran semiyotik bir kara deliğe dönüşür. Eugène Ionesco’nun Sandalyeler oyunundan Samuel Beckett’ın görünmez karakterlerine kadar tiyatro, yokluğun dramaturjisini bu dilsiz nesneler üzerinden kurmuştur. Sahnede duran boş sandalye, seyirciye sürekli olarak şu soruyu fısıldar: "Giden kimdi ve beklenen gelecek mi?"
Yokluğun bu sarsıcı dramaturjisi, sadece tiyatro sahnesinin ahşap zeminine hapsolmuş bir estetik değildir. Görsel anlatının, mekân algısının ve insan psikolojisinin sınırlarını zorlayan bu güçlü enstrüman, sahnedeki boşluğu bir anlatı biçimine dönüştürür. Rejisörün ve oyun yazarının elinde bu nesne, konuşmayan ama sürekli olarak anlam üreten gizli bir aktördür. Sayfalar çevrildikçe ya da perde açıldıkça, insan bedeninin yerini alan ahşap ve metal iskeletler, sahnede eksik olan şeylerin provokatif birer temsilcisi haline gelirler.
Gündelik hayatta sandalye, insan bedenini taşımak, dinlenmeyi sağlamak ya da bir masa etrafında toplanmak için kullanılan işlevsel bir araçtır. Evlerin salonlarında, kafelerin köşelerinde duran bu nesneler, üzerlerinde bir insan olmadığı sürece dikkat çekmezler, mekânın görünmez birer parçasıdırlar. Ancak aynı nesne, tiyatronun izole edilmiş, spot ışıklarıyla kutsanmış koreografik alanına taşındığı an, üzerindeki tüm işlevsel yükü fırlatıp atar. Sahnenin ortasında tek başına duran boş bir sandalye, artık sadece oturulacak bir yer değildir. O, bir monarkın terk edilmiş tahtı, ölen bir babanın hatırası, hiç gelmeyecek bir sevgilinin bıraktığı boşluk ya da bir insanın kendi iç dünyasındaki yalnızlığın somutlaşmış geometrisidir. Tiyatroda nesneler, üzerlerine düşen ışıkla ve oyuncunun onlarla kurduğu mesafeyle anlam kazanırlar. Oyuncu, sahnedeki boş sandalyeye bakarak konuştuğunda, seyircinin zihninde sandalyenin üzerinde hayali bir figür belirmeye başlar. Bu, tiyatronun sunduğu en büyük optik ve zihinsel illüzyonlardan biridir. Yokluk, varlıktan daha somut, daha katı ve sarsıcı bir biçimde sahnede salınmaktadır artık.
Boş sandalyelerin dramaturjik bir başrole yerleştiği en kurucu dönem, hiç şüphesiz İkinci Dünya Savaşı’nın ardından insanlığın büyük bir anlam krizine girdiği Absürt Tiyatro dönemidir. Eugène Ionesco’nun 1952 tarihli Sandalyeler (Les Chaises) oyunu, bu kavramın tiyatro tarihindeki en radikal, en sarsıcı manifestosudur. Oyunda yaşlı bir karı koca, ıssız bir adadaki kulede yaşarlar ve insanlığa çok önemli bir mesaj iletmek için büyük bir toplantı organize ederler. Sahnede oyun ilerledikçe, görünmez misafirler gelmeye başlar. Yaşlı çift, gelen her hayali misafir için sahneye durmaksızın yeni sandalyeler taşır. Bir süre sonra sahne, onlarca boş sandalyenin oluşturduğu klostrofobik bir labirente dönüşür. Ionesco, sahnede tek bir insan bile göstermeden, sadece boş sandalyelerin yarattığı fiziksel kalabalık üzerinden insanlığın iletişim kazalarını, varoluşsal hiçliğini ve koskoca bir ömrün ardından geriye kalan muazzam boşluğu anlatır. Sandalyeler vardır ama insan yoktur; nesneleşen dünyanın ortasında insanlık tamamen buharlaşmıştır. Benzer şekilde, Samuel Beckett’ın Godot'yu Beklerken oyunundaki kurumuş ağaç ya da Oyun Sonu’ndaki boş tekerlekli sandalye, karakterlerin ve insanlığın içinde bulunduğu kısır döngüyü, hareketsizliği ve eksikliği anlatan dilsiz anıtlardır.
Modern ve çağdaş tiyatro, yirminci yüzyılın başındaki ağır, gerçeği birebir taklit eden asamblaj dekor anlayışını reddederek minimalist ve kavramsal bir sahne tasarımına yöneldi. Bertolt Brecht’in epik tiyatrosundan Jerzy Grotowski’nin Yoksul Tiyatro felsefesine kadar, sahnede az nesne kullanmak, seyircinin hayal gücünü harekete geçirmenin en etkili yolu olarak kabul gördü. Bugün modern sahnelemelerde, bomboş bir sahnede sadece iki sandalyenin durması, izleyiciye bir saray odasından, yoksul bir sorgu odasına ya da bir tren garına kadar her yeri hayal etme özgürlüğü tanır. Boş sandalye, çağdaş yönetmenler için mekânı ve zamanı bükebilen sihirli bir koordinat noktasıdır. Oyuncu, sahnede duran sandalyeyi ters çevirdiğinde bir barikat kurmuş olur; onu yere yatırdığında bir mezar taşı elde eder; üzerine çıktığında ise gücü elinde bulunduran bir tiranın kürsüsünü inşa etmiş olur. Nesnenin bu akışkanlığı, onun üzerindeki boşlukla beslenir. Sandalye boş kaldığı sürece, her türlü anlama, her türlü kimliğe ve karaktere bürünmeye hazır bekleyen tekinsiz bir potansiyel enerji merkezidir.
Tiyatro, doğası gereği toplumsal kırılmaların, göçlerin, savaşların ve kayıpların hesabını sahne üzerinde soran politik bir arenadır. Belgesel tiyatro örneklerinde ya da politik sahnelemelerde boş sandalyeler, doğrudan doğruya faili meçhul cinayetlerle yok edilen aydınları, savaşta kaybolan evlatları ya da sürgüne gönderilen toplulukları temsil eden politik birer yas alanına dönüşür. Sahnede yan yana dizilmiş onca boş sandalyenin üzerine vuran tek bir loş ışık, binlerce sayfalık tarihi belgeden, atılan nutuklardan ya da ajitatif sahnelerden çok daha derin, çok daha kalıcı bir adalet çığlığı üretir. Seyirci, boş koltuklara bakarken kendi toplumsal hafızasıyla, unuttuğu ya da yüzleşmekten korktuğu kayıplarıyla baş başa kalır. Eşyanın hafızası, insanın unutkanlığına karşı çekilmiş en sert settir. Sandalye orada durduğu sürece, onun gerçek sahibinin eksikliği sahnedeki havanın ağırlığını artırır, atmosferi klostrofobik bir vicdan mahkemesine dönüştürür.
YORUMLAR