Modern ve postmodern edebiyatın karanlık izlekleri: Çürüme ve boşluk temalı eserlerin felsefi derinliğini ve insan doğasıyla yüzleşmesini keşfedin.
İnsanlık, yüzyıllar boyunca inşa ettiği tüm medeniyet tasavvurunu bir anlam arayışı üzerine kurdu. Dinler, felsefi sistemler, sanatsal akımlar ve toplumsal normlar, insanı karanlık, dipsiz kozmik boşluktan korumak için tasarlanmış birer kalkandı. Ancak modernite, peşi sıra gelen endüstriyel yıkımlar, dünya savaşları ve bireyin yalnızlaşması, bu kalkanı paramparça etti. İnançların, ideallerin ve değerlerin un ufak olduğu büyük çöküşün ardından, edebiyat yeni bir gerçeklikle yüzleşmek zorunda kaldı: Çürüme ve boşluk. Edebiyatta çürüme, sadece fiziksel bir dezenformasyon ya da ahlaki bir düşüş değil; ruhun, zihnin ve toplumsal dokunun anlam üretemez hale gelerek içeriden içe kokmasıdır aslında. Boşluk ise bu çürümenin ardından geriye kalan ürkütücü, amorf ve dilsiz hacimdir. Bu iki kavram, önemli bir oranda, modern ve postmodern edebiyatın en karanlık ama en dürüst izleklerini oluşturur. Yazarlar, bu temaları işlerken kelimeleri birer neşter gibi kullanırlar; parıltılı vitrinlerin, kibar salonların ve sahte gülümsemelerin altındaki cerahatı deşerler. Çürüme ve boşluk edebiyatı, okura vaatlerde bulunmaz, onu teselli etmez; aksine, insanın kendi içindeki o karanlık çukurla bağışıklık kazanana kadar yüzleşmesini talep eder.
Çürümenin hem ahlaki hem de fiziksel boyutunu, bir karakterin trajedisi üzerinden anlatan en radikal metinlerden biri Oscar Wilde’ın Dorian Gray’in Portresi adlı metnidir. Viktorya dönemi İngiltere’sinin steril, kibar ve estetik saplantılı toplumunun altında yatan çürümeyi, bir tuvalin üzerine hapseder Wilde. Dorian Gray, gençliğini ve güzelliğini korurken, işlediği her günah, ruhundaki her bir yozlaşma odasındaki gizli portreye kazınır. Burada çürüme, ilk başta estetik bir hazla perdelenir; ancak zaman geçtikçe tablodaki irinli, yaşlı ve çirkin yüz, saklanamaz bir hakikate dönüşür. Wilde, sanatın ve saf hedonizmin, insanın içindeki ahlaki boşluğu doldurmaya yetmeyeceğini, aksine o boşluğu daha sinsi bir çürümeyle besleyeceğini kanıtlar. Portre, Dorian’ın vicdanının ve insanlığının çürüme grafiğidir; o çürüdükçe, karakterin etrafındaki dünya da anlamını yitirir ve saf bir hiçliğe gömülür.
Toplumsal ve sınıfsal çürümenin, bireyin zihnini nasıl bir bataklığa dönüştürdüğünü görmek için ise William Faulkner’ın Güney Gotik edebiyatının zirvesi olan Ses ve Öfke romanına bakmak gerekir. Compson ailesinin trajik çöküşü üzerinden Amerikan Güneyi’nin eski ihtişamını kaybederek tefessüh edişini anlatır Faulkner. Zaman algısının paramparça olduğu, zihinsel engelli Benjy’nin, intihara meyilli Quentin’in ve saf kötü Jason’ın gözünden anlatılan bu hikâye, dilin ve anlamın da çürümesidir. Karakterler, geçmişin hayaletlerine ve artık hiçbir hükmü kalmamış asalet unvanlarına tutunmaya çalışırken, şimdiki zamanın getirdiği büyük boşlukta boğulurlar. Romanın ismi, Shakespeare’in Macbeth’inden ödünç alınmıştır: "Hayat, bir aptalın anlattığı, ses ve öfke dolu, hiçbir anlamı olmayan bir masaldır." Faulkner’ın kurduğu yoğun, kaotik atmosfer, tam olarak bu anlamsızlığın, yani mutlak boşluğun sesidir.
Avrupa kütüphanelerinin entelektüel, ağırbaşlı havasının altından sızan sinsi çürümeyi ise Thomas Mann, Venedik’te Ölüm adlı novellasında kusursuz bir biçimde tasvir eder. Yaşlı yazar Gustav von Aschenbach’ın, disiplinli ve saygın hayatını geride bırakarak Venedik’te genç bir oğlana duyduğu saplantılı aşkın peşinden sürüklenişi, entelektüel burjuvazinin çöküş öyküsüdür. Şehre yayılan kolera salgını ile Aschenbach’ın ruhuna sızan marazi arzu paralel ilerler. Venedik’in kanallardan yükselen rutubetli, yosunlu ve ölü kokusu, karakterin içindeki bastırılmış ilkel arzuların, ahlaki çözülüşün fiziksel izdüşümüdür. Mann, yüksek kültürün ve sanatsal disiplinin, insanın içindeki hayvani, yıkıcı çürüme gücü karşısında nasıl da kolayca havlu atabileceğini gösterir. Aschenbach, sahilde ölüme doğru uzanırken, geride kalan şey sadece bir ceset değil, koca bir medeniyetin yalanlarıdır.
Boşluk ve yabancılaşma denildiğinde, yirminci yüzyıl edebiyatının köşe taşı olan Albert Camus’nün Yabancı romanı, bu temanın en rafine manifestosudur. Meursault, annesinin ölümüne bile ağlamayan, toplumun ahlak kurallarını, dini ritüellerini ve adalet tiyatrosunu tamamen dışarıdan bir gözle, derin bir kayıtsızlıkla izleyen bir karakterdir. Onun evreninde çürüme, sistemin sahte kutsallarındadır; boşluk ise Meursault’nun zihnindedir. Cezayir’in kavurucu güneşi altında, sırf güneş gözünü aldı diye bir Arabı öldürmesi, cinayetin bile bir anlamdan, tutkudan veya nedenden yoksun olabileceğinin kanıtıdır. Meursault için dünya, absürt bir boşluktan ibarettir. Mahkemede idama mahkum edilirken bile kendi hayatının dışındaki bir seyirci gibidir. Camus, insanın bu anlamsız evrende ne kadar yalnız, ne kadar çıplak ve boşlukta sallanan bir varlık olduğunu yüzümüze çarpar.
Bu izleği tamamen felsefi ve ontolojik bir düzleme taşıyan metin ise Jean-Paul Sartre’ın Bulantı romanıdır. Antoine Roquentin’in, nesnelerin varoluşsal çıplaklığı karşısında hissettiği fiziki ve zihni tiksinti (yani bulantı) varoluşun ham, anlamsız ve gereksiz kütlesiyle karşılaşma anıdır. Roquentin bir ağaç köküne, bir koltuğa veya kendi eline baktığında, onların arkasında hiçbir aşkın anlamın yatmadığını fark eder. Her şey öylesine oradadır, fazlalıktır ve absürttür. Bu farkındalık, zihinde muazzam bir boşluk yaratır. Toplumun icat ettiği unvanlar, meslekler ve aile bağları, bu büyük boşluğun üzerini örtmek için tasarlanmış zavallı yamalardır. Sartre, insanın kendi özünü yaratmak zorunda olduğu mutlak özgürlük alanının, aslında ne kadar korkutucu, ne kadar boş ve bulantı verici bir çürüme zemininde durduğunu gösterir.
Bütün bunların ışığında söylenebilecek en net söz, Edebiyatta çürüme ve boşluk temaları, insanı ümitsizliğe sevk etmek için yazılmamıştır, olur muhtemelen. Çünkü bu karanlık koridorlardan geçmek, gerçek bir aydınlanmanın yegâne şartıdır. Oscar Wilde’ın tablosundan sızan irin, Faulkner’ın karakterlerinin öfkesi, Mann’ın Venedik’indeki kolera kokusu, Camus’nün kayıtsız güneşi ve Sartre’ın amansız bulantısı; hepsi insanı yanılsamalardan arındıran birer vaftiz suyudur. Bu kitapların kapakları kapandığında, okurun zihninde yankılanan derin sessizlik, hayata dair sahte iyimserliklerin çöküşünden geriye kalan temiz alandır. Edebiyat, dünyanın ve insanın çürümesini anlatarak aslında bize neyin kurtarılmaya değer olduğunu, devasa kozmik boşluğun ortasında kendi anlamımızı inşa etmenin trajik ama soylu sorumluluğunu hatırlatır. Çürümeyi gören göz, canlılığın kıymetini bilir; boşluğu hisseden zihin ise boşluğu ancak sanatın, felsefenin ve dürüstlüğün kırılgan ama dayanıklı harcıyla doldurabileceğinin farkına varır. Edebiyatın bu karanlık aynası, tam da bu yüzden insanlığın en karanlık zamanlarında bile yolunu bulmasını sağlayan gizli kuzey yıldızıdır.
Doğan Kargı
YORUMLAR