Sözcüklerin Sustuğu Yer

Edebiyatta sessizlik ve eksiklik; dilin sınırlarında dolaşan, okuru anlatının parçası haline getiren ve hakikati sessizlikte arayan radikal estetik.

İnsanlığa ait kültür tarihi, kelimelerin ve seslerin mutlak egemenliği üzerine kurulmuş devasa bir kütüphanedir. Doğal olarak da anlatmak, her zaman doldurmakla, boşlukları kelimelerin yoğun anlamlar yüklenmiş haliyle kapatmakla eşdeğer görülmüştür. Dil, varoluşun anlamsız boşluğuna karşı inşa edilmiş en korunaklı kaledir. Ancak edebiyat olgunlaşıp kendi sınırlarını sorgulamaya başladıkça, anlatının asıl gücünün söylenenlerde değil, söylenmeyenlerde, yani derin sessizlik tınılarında ve metnin bağrında açılan eksikliklerde gizli olduğunu fark etti. Edebiyatta sessizlik ve eksiklik, sadece bir üslup tercihi ya da kelime tasarrufu değil; dilin yetersiz kaldığı, anlamın kendi üzerine katlandığı ve hakikatin ancak beyaz boşluklarda nefes alabildiği radikal bir estetik düzlemdir.

Yazarlar, sayfaları kelimelerle tıka basa doldurmak yerine, metnin içine sessizlik adacıkları inşa ettiklerinde, okuru pasif bir alıcı olmaktan çıkarıp anlatının kurucu ortaklarından birine dönüştürürler. Eksik bırakılan bir cümle, hiç sorulmayan bir soru ya da aniden kesilen bir iç ses, okurun zihninde koca bir evrenden daha fazla yankı bulur. Sessizlik, dilin iflas ettiği yerde başlayan en dürüst konuşma biçimidir denilebilir. Sessizliğin ve iletişim imkansızlığının edebiyat tarihindeki en rafine, en can yakıcı manifestolarından biri, modern dünya edebiyatının gizemli dehası Samuel Beckett’in Adlandırılamayan (L'Innommable) romanıdır. Beckett, üçlemesinin (Molloy ve Malone Ölüyor'dan sonra) son halkasında dili ve anlatıcıyı adeta un ufak ediyor. Ortada ne belirgin bir mekân var, ne bir zaman algısı, ne de tutunulacak bir olay örgüsü. Sadece konuşmak zorunda olan, konuştukça var olabilen ama söyleyecek hiçbir şeyi kalmamış adsız, bedensiz bir ses yankılanır boşlukta. Bu ses, sessizliğin feci ağırlığı altında ezilmemek için kelimeleri ardı ardına sıralar ama her cümle, sessizliğe açılan yeni bir gedikten başka bir şey değildir. "Devam edemem, devam edeceğim" diyen son çığlık, insanın kelimelerle sessizlik, var olmakla yok olmak arasında sıkışıp kaldığı o trajik eksikliğin en kusursuz edebi özetidir.

Doğu edebiyatının sessizliği ve eksikliği mistik, felsefi ve klostrofobik bir atmosferle buluşturduğu eşsiz zirve ise Sadık Hidayet’in Kör Baykuş romanıdır. Afyon dumanları arasından sızan anlatı, doğrusal bir zamanı veya rasyonel bir gerçekliği tamamen reddeder. Kahramanın dünyası; derin bir yalnızlık, dış dünyaya karşı örülmüş mutlak bir sessizlik duvarı ve kendi gölgesine konuşma zorunluluğu üzerine kuruludur. Hidayet, kelimeleri öyle bir ritimle kullanır ki, her tekrar bir öncekinin anlamını eksiltir, geriye sadece odadaki ağır, uğursuz sessizliğin kokusu kalır. Kitaptaki eksiklik duygusu, karakterin hayata, aşka ve insana dair bulamadığı kayıp parçalardan doğar. Okur, sayfalar ilerledikçe kendini bir romanı değil, zihnin kuyularında yankılanan bir sessizlik ayinini izliyormuş gibi hisseder.

Batı’nın rasyonel, gürültülü ve ilerlemeci dünyasının ortasında, sessizliği bir yaşam biçimi ve politik bir başkaldırı olarak konumlandıran metin ise Herman Melville’in ölümsüz ve bir o kadar da tuhaf eseri Katip Bartleby’dir. Wall Street’in mekanik, paraya ve hırsa dayalı çarkları arasında işe giren bu gizemli katip, bir gün aniden sistemin ondan beklediği tüm eylemlere karşı meşhur cümleyi fısıldar: Yapmamayı tercih ederim. Bu cümle, dilin ve eylemin bittiği, pasif direnişin ve mutlak sessizliğin başladığı yerdir. Bartleby, sistemin gürültüsüne yeni bir gürültüyle değil, her şeyi askıya alan, anlamı felç eden muazzam bir eksiklikle yanıt verir. O sustukça ve eylemsizleştikçe, etrafındaki koca plazalar, patronlar ve yasalar çaresiz kalır. Melville, bir insanın sadece susarak ve boşluğa bakarak koca bir medeniyeti nasıl hizaya getirebileceğini gösterir.

İnsanın kendi içsel uçurumlarında büyüttüğü dilsiz yalnızlığı ve iletişimsizliği bir taşra dekorunda anlatan unutulmaz bir diğer yapıt, Carson McCullers’ın Yalnız Bir Avcıdır Yürek romanıdır. Hikâyenin merkezinde, konuşma ve işitme engelli bir adam olan John Singer yer alır. Kasabanın tüm dışlanmış, yaralı, öfkeli ve yalnız karakterleri, kendi içlerindeki gürültüyü, dertleri ve hayalleri bu sessiz adama boşaltırlar. Singer, onları hiçbir şey söylemeden, sadece sükunetle dinler. Buradaki trajedi, herkesin Singer’ı mükemmel bir sırdaş olarak görmesi ama onun içindeki devasa, kimsenin fark etmediği sessiz boşluğu kimsenin dolduramayışıdır. McCullers, sessizliğin sadece bir fiziksel engel değil, insan ruhunun en derinindeki ortak ve şifa bulmaz eksiklik olduğunu muazzam bir şefkat ve melankoliyle inceler.

Avusturya edebiyatının dilin yetersizliği karşısında aldığı radikal entelektüel pozisyonu anlamak için Hugo von Hofmannsthal’in Lord Chandos’un Mektubu adlı kısa ama sarsıcı metnine bakılmalıdır. Genç ve yetenekli bir yazar olan Chandos, Francis Bacon’a yazdığı bu kurmaca mektupta, artık neden tek bir satır bile yazamadığını açıklar. Kelimeler onun zihninde anlamlarını yitirmiş, soyut kavramlar parçalanmış ve dünya bütünsel yapısını kaybetmiştir. Chandos için bir ağaç, bir su damlası ya da yerde duran bir taş, dilin asla kavrayamayacağı kadar derin bir varoluşsal sessizliğe sahiptir. Bu metin, edebiyatın kendi alet çantasına, yani kelimelere duyduğu o büyük güvensizliğin, dilin sınırlarında çekilen soylu bayrağın adıdır. Yazmamak, bazen söylenebilecek her şeyden daha büyük bir edebi eylemdir.

Sessizliği ve eksikliği, toplumsal bir histerinin, totaliter bir baskının ve hafızanın silinişinin simgesi olarak kullanan başyapıt ise Juan Rulfo’nun Pedro Páramo’sudur. Babasını aramak için Comala adlı kasabaya gelen Juan Preciado, burada canlı bir insanla değil, sadece geçmişin hayaletleriyle, rüzgarın taşıdığı fısıltılarla ve terk edilmiş sokakların uğultusuyla karşılaşır. Comala, sessizliğin taşlaştığı, ölülerin fısıltılarının canlıların sesini bastırdığı bir araftır. Rulfo, doğrusal zamanı ve klasik anlatı kalıplarını tamamen ortadan kaldırarak, metni büyük boşluklarla, aniden kesilen diyaloglarla örer. Bu romanda eksiklik, hayatın ta kendisidir; Comala’da her şey çoktan bitmiş, geriye sadece çöl rüzgarının duvarlara çarparak ürettiği kuru, tekinsiz sükunet kalmıştır.

Son olarak, bu izleği modern bir kayboluş ve hafıza yitimi hikayesi üzerinden şekillendiren Patrick Modiano’nun Kayıp Kişiler Mahallesi (Rue des Boutiques Obscures) romanına değinmek gerekir. Hafızasını kaybetmiş bir özel dedektif olan Guy Roland’ın, kendi geçmişinin, gerçek kimliğinin peşine düşüş hikayesidir bu. Roland, ipuçlarını takip ettikçe net verilere değil, daha büyük boşluklara, silinmiş adreslere ve hayalet insanlara ulaşır. Modiano’nun üslubu, karakterin zihnindeki eksiklik hissini birebir yansıtır; cümleler kısa, atmosfer puslu ve mekânlar tekinsiz bir sessizlikle kaplıdır. Geçmiş, bir daha asla tamamlanamayacak bir puzzle gibidir. Roman boyunca hissedilen sinsi boşluk, modern insanın tarih ve kendi benliği karşısında yaşadığı kalıcı yetimlik duygusunun edebi izdüşümüdür.

Edebiyatta sessizlik ve eksiklik üzerine yazılmış bu metinler, bizlere dilin sadece bir inşa aracı değil, aynı zamanda muazzam bir perdeleme mekanizması olduğunu da hatırlatır. Çok konuşan, sürekli anlatan ve boşlukları gürültüyle dolduran modern dünya, insanın kendi içsel hakikatiyle yüzleşmesini engeller. Samuel Beckett’in adsız sesinden Melville’in sessiz katibine, Juan Rulfo’nun fısıltılı kasabasından Modiano’nun puslu sokaklarına kadar her yazar, bizi kelimelerin bittiği beyaz sayfa sınırına davet eder. Kitap bittiğinde, okurun odasına yayılan sessizlik, sıradan bir sessizlik değildir; içi anlamla, keşifle ve dürüstlükle doldurulmuş, gürültüden arındırılmış kutsal bir alandır. Edebiyat, eksik bırakır ve bize kendi eksikliğimizi gösterir; susarak bize en gür sesle haykırır. Çünkü biliriz ki, insanlığın en derin yaraları ve en büyük hakikatleri, kelimelerin dar kalıplarına asla sığmaz; onlar ancak sayfaların arasındaki el değmemiş, beyaz boşluklarda ikamet ederler.

Doğan Kargı